اقلام پولی و غیرپولی در حسابداری از نظر نحوه دریافت یا تسویه با یکدیگر تفاوت دارند. وجه نقد، حساب‌های دریافتنی و پرداختنی نمونه‌هایی از اقلام پولی هستند، در حالی که موجودی کالا، زمین و ماشین‌آلات در گروه اقلام غیرپولی قرار می‌گیرند. این تفاوت در محاسبه اقلام ارزی و بررسی اثر تورم اهمیت زیادی دارد. ثبت دقیق این حساب‌ها در نرم‌افزار حسابداری نیز به تهیه گزارش‌های درست کمک می‌کند. اما تشخیص بعضی حساب‌ها به این سادگی نیست؛ در ادامه، مثال‌هایی را بررسی می‌کنیم که مرز بین اقلام پولی و غیرپولی را کاملاً روشن می‌کنند.
اقلام پولی و غیرپولی در حسابداری چیست؟
در حسابداری، دارایی‌ها و بدهی‌ها از نظر نوع تسویه به دو گروه پولی و غیرپولی تقسیم می‌شوند.
- اقلام پولی مواردی هستند که در نهایت، مبلغ مشخصی پول دریافت یا پرداخت می‌شود.
- اقلام غیرپولی چنین ویژگی‌ای ندارند و ارزش آن‌ها به خودِ دارایی یا بدهی مربوط است.
اقلام پولی چیست؟
اقلام پولی، دارایی‌ها و بدهی‌هایی هستند که شرکت باید در آینده مبلغ مشخص یا قابل‌تعیینی پول دریافت یا پرداخت کند.
برای مثال، اگر یک شرکت از مشتری خود ۵۰ میلیون تومان طلب داشته باشد، این مبلغ یک دارایی پولی است؛ چون شرکت قرار است در آینده ۵۰ میلیون تومان دریافت کند.
۵۰ میلیون تومان بدهی به یک تأمین‌کننده هم یک بدهی پولی است، چون شرکت باید همین مبلغ را به او پرداخت کند.
خودِ وجه نقد هم جزو اقلام پولی است، چون ارزش آن مستقیماً به مبلغ پولی که در اختیار شرکت است مربوط می‌شود.
اقلام غیرپولی چیست؟
اقلام غیرپولی، دارایی‌ها و بدهی‌هایی هستند که شرکت در آینده مبلغ مشخصی پول بابت آن‌ها دریافت یا پرداخت نمی‌کند.
برای مثال زمین، یک قلم غیرپولی است. اگر زمینی در حساب‌های شرکت ۳۰۰ میلیون تومان ثبت شده باشد، به این معنی نیست که شرکت از فرد دیگری ۳۰۰ میلیون تومان طلب دارد. این مبلغ، ارزش ثبت‌شده زمین در حسابداری است.
پیش‌دریافت از مشتری نیز می‌تواند یک بدهی غیرپولی باشد. برای مثال، اگر مشتری بابت خرید کالا پولی را زودتر پرداخت کرده باشد، شرکت به‌جای پرداخت پول، باید کالا را به مشتری تحویل دهد.
به زبان ساده، تفاوت اصلی این دو گروه این است: در اقلام پولی، موضوع اصلی دریافت یا پرداخت پول است؛ اما در اقلام غیرپولی، موضوع اصلی خودِ دارایی یا کالا و خدمت مربوط به آن است.
مطالعه بیشتر: انواع حساب های پرداختنی و دریافتنی | تفاوت ماهیت هر کدام
تفاوت اقلام پولی و غیرپولی
تفاوت اصلی این دو گروه در این است که اقلام پولی به دریافت یا پرداخت مبلغ مشخصی پول مربوط می‌شوند، اما اقلام غیرپولی چنین ویژگی‌ای ندارند. جدول زیر، این دو گروه را از چهار جنبه با هم مقایسه می‌کند.
| معیار | اقلام پولی | اقلام غیرپولی |
| ماهیت حق یا تعهد | دریافت یا پرداخت مبلغ ثابت یا قابل‌تعیین وجه نقد | بدون مبلغ نقدی ثابت؛ مرتبط با دارایی، کالا یا خدمت |
| نحوه تسویه | با وجه نقد | با استفاده یا فروش دارایی، یا تحویل کالا و خدمت |
| اثر تورم | مبلغ اسمی ثابت می‌ماند و قدرت خرید آن کم می‌شود | مبلغ دفتری ثابت نیست و ارزش اقتصادی آن با تغییر قیمت‌ها تغییر می‌کند |
| رفتار در تسعیر ارز | اقلام پولی ارزی با نرخ پایان دوره تسعیر می‌شوند | اقلام غیرپولی ارزی با نرخ تاریخ معامله ثبت می‌مانند (و اگر به ارزش منصفانه‌اند، با نرخ تاریخ تعیین آن) |
| مثال | وجه نقد، حساب‌های دریافتنی، حساب‌های پرداختنی | موجودی کالا، زمین، ماشین‌آلات |
مثال‌های اقلام پولی
اقلام پولی دو دسته دارند: دارایی‌های پولی و بدهی‌های پولی. در هر دو دسته، مبلغ پولی که شرکت دریافت یا پرداخت می‌کند، مشخص یا قابل‌محاسبه است.
دارایی‌های پولی
دارایی‌های پولی، دارایی‌هایی هستند که شرکت بر اساس آن‌ها حق دارد مبلغ مشخصی پول دریافت کند. برای مثال، پول نقد و طلب شرکت از مشتری، دارایی پولی محسوب می‌شوند.
| قلم | دلیل پولی بودن |
| وجه نقد و موجودی بانک | خودِ واحد پول است |
| حساب‌ها و اسناد دریافتنی | مبلغ مشخصی از مشتری دریافت می‌شود |
| سپرده بانکی | مبلغ سپرده قابل‌استرداد به‌صورت نقد است |
| وام اعطاشده به دیگران | اصل وام نقد بازپرداخت می‌شود |
| سود سهام دریافتنی (پس از تصویب) | مبلغ مشخصی نقد دریافت می‌شود |
بدهی‌های پولی
بدهی‌هایی هستند که شرکت باید بابت آن‌ها مبلغ مشخص یا قابل‌تعیینی پول پرداخت کند. برای مثال، بدهی شرکت به تأمین‌کننده یا وام دریافتی، از جمله بدهی‌های پولی هستند.
| قلم | دلیل پولی بودن |
| حساب‌ها و اسناد پرداختنی | مبلغ مشخصی به تأمین‌کننده پرداخت می‌شود |
| تسهیلات دریافتی از بانک | اصل و سود تسهیلات نقد پرداخت می‌شود |
| حقوق و مالیات پرداختنی | مبلغ تعهدشده با پرداخت نقدی تسویه می‌شود |
| سود سهام پرداختنی | مبلغ مصوب به سهامداران نقد پرداخت می‌شود |
دقت کنید که وام از دید وام‌دهنده دارایی پولی و از دید وام‌گیرنده بدهی پولی است.
مطالعه بیشتر: دارایی های غیرجاری در حسابداری چگونه ارزش شرکت را افزایش می‌دهند؟
مثال‌های اقلام غیرپولی
اقلام غیرپولی به دو دسته دارایی‌های غیرپولی و بدهی‌های غیرپولی تقسیم می‌شوند. در این اقلام، موضوع اصلی دریافت یا پرداخت یک مبلغ مشخص پول نیست؛ بلکه خودِ دارایی، کالا یا خدمتی است که شرکت دریافت می‌کند یا باید ارائه دهد.
دارایی‌های غیرپولی
دارایی‌های غیرپولی، دارایی‌هایی هستند که شرکت بابت آن‌ها حق دریافت مبلغ مشخصی پول ندارد. ارزش و منفعت این دارایی‌ها به خودِ دارایی و استفاده یا فروش آن مربوط می‌شود.
| قلم | دلیل غیرپولی بودن |
| موجودی کالا | منفعت آن از فروش خودِ کالا حاصل می‌شود |
| زمین، ساختمان و ماشین‌آلات | برای استفاده در فعالیت یا نگهداری خریداری شده‌اند |
| دارایی‌های نامشهود و سرقفلی | حق دریافت نقد مشخصی ندارند |
| پیش‌پرداخت خرید کالا یا خدمت | شرکت حق دریافت کالا یا خدمت دارد، نه وجه نقد |
| سرمایه‌گذاری در سهام | مبلغ نقدی ثابتی برای دریافت وجود ندارد |
بدهی‌های غیرپولی
بدهی‌های غیرپولی، تعهداتی هستند که شرکت برای تسویه آن‌ها باید کالا یا خدمت ارائه کند، نه اینکه مبلغ مشخصی پول بپردازد.
برای مثال، اگر مشتری قبل از دریافت کالا پول آن را به شرکت پرداخت کند، این مبلغ برای شرکت پیش‌دریافت محسوب می‌شود. شرکت در این حالت بدهکار است، اما قرار نیست پولی به مشتری پرداخت کند؛ بلکه باید کالا یا خدمت موردنظر را به او تحویل دهد.
حقوق صاحبان سهام نه دارایی است و نه بدهی؛ با این حال، در برخی تحلیل‌های مربوط به تورم، معمولاً مانند اقلام غیرپولی با آن برخورد می‌شود.
چگونه اقلام پولی و غیرپولی را تشخیص دهیم؟
برای تشخیص اینکه یک قلم پولی است یا غیرپولی، به اسم حساب توجه نکنید. ببینید شرکت در نهایت قرار است چه چیزی دریافت یا پرداخت کند. برای تشخیص، این سه سؤال را بررسی کنید:
قرار است پول دریافت یا پرداخت شود؟
اگر شرکت باید مبلغ مشخصی پول دریافت یا پرداخت کند، آن قلم پولی است.
بدهی یا دارایی چگونه تسویه می‌شود؟
اگر با پرداخت یا دریافت پول تسویه شود، پولی است. اگر شرکت باید در مقابل آن کالا تحویل دهد یا خدمتی ارائه کند، غیرپولی است.
فقط به اسم حساب توجه نکنید.
جاری یا غیرجاری بودن حساب و ارزی بودن آن، به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که یک قلم پولی است یا غیرپولی. چیزی که اهمیت دارد، نحوه دریافت یا تسویه آن است.
مواردی که ممکن است باعث تشخیص اشتباه اقلام پولی و غیر پولی شوند
بعضی از اقلام ممکن است در تشخیص پولی یا غیرپولی بودن باعث اشتباه شوند. برای تشخیص این موارد، باید ببینیم شرکت در نهایت پول دریافت یا پرداخت می‌کند یا کالا و خدمت. چند نمونه رایج را در جدول زیر می‌بینید.
| قلم | طبقه‌بندی | دلیل |
| پیش‌پرداخت خرید کالا | غیرپولی | شرکت در مقابل مبلغ پرداخت‌شده، کالا دریافت می‌کند، نه پول. |
| پیش‌دریافت از مشتری | معمولاً غیرپولی | شرکت باید کالا یا خدمت را به مشتری تحویل دهد. اگر قرار باشد وجه دریافتی را پس بدهد، این مورد پولی است. |
| سپرده ودیعه اجاره | پولی | شرکت در پایان قرارداد، مبلغ مشخصی پول دریافت می‌کند. |
| سرمایه‌گذاری در سهام | غیرپولی | شرکت حق دریافت مبلغ ثابت و مشخصی را ندارد. |
| ذخیره مزایای پایان خدمت | پولی | این مبلغ در نهایت به‌صورت نقدی پرداخت می‌شود، هرچند مبلغ دقیق آن از قبل مشخص نیست. |
| حساب ارزی | بستگی به ماهیت آن دارد | طلب یا بدهی ارزی، پولی است؛ اما کالایی که با ارز خریداری شده، غیرپولی است. |
اقلام پولی و غیرپولی ارزی در پایان سال چگونه محاسبه می‌شوند؟
اگر مبلغ یک دارایی یا بدهی به ارز خارجی باشد، در پایان سال باید ببینیم پولی است یا غیرپولی؛ چون روش محاسبه آن‌ها با هم فرق دارد.
اگر یک قلم پولی ارزی داشته باشیم، مثل طلب یا بدهی ارزی، در پایان سال مبلغ آن با نرخ ارز همان روز محاسبه می‌شود. اگر نرخ ارز تغییر کرده باشد، اختلاف مبلغ به‌عنوان سود یا زیان تغییر نرخ ارز ثبت می‌شود.
اما اگر یک قلم غیرپولی ارزی مثل کالای خریداری‌شده داشته باشیم و آن را با بهای تمام‌شده ثبت کرده باشیم، در پایان سال دوباره با نرخ جدید ارز محاسبه نمی‌شود و همان مبلغ ثبت‌شده باقی می‌ماند.
مثال عددی
فرض کنید یک شرکت ۱۰ هزار یورو از مشتری طلب دارد و ۱۰ هزار یورو هم کالا خریداری کرده است.
نرخ یورو در زمان معامله ۵۰ هزار تومان و در پایان سال ۶۰ هزار تومان است. این اعداد فقط برای مثال هستند.
| اقلام | نوع | مبلغ زمان معامله | مبلغ پایان سال | نتیجه |
| طلب ۱۰ هزار یورویی | پولی | ۵۰۰ میلیون تومان | ۶۰۰ میلیون تومان | ۱۰۰ میلیون تومان سود |
| کالای خریداری‌شده به مبلغ ۱۰ هزار یورو | غیر پولی | ۵۰۰ میلیون تومان | ۵۰۰ میلیون تومان | مبلغ تغییر نمی‌کند |
دلیل تفاوت این است که طلب ارزی یک قلم پولی است و با تغییر نرخ یورو، ارزش ریالی آن هم تغییر می‌کند. بنابراین ۱۰۰ میلیون تومان سود ایجاد می‌شود.
اما کالا یک قلم غیرپولی است و اگر با بهای تمام‌شده ثبت شده باشد، افزایش نرخ یورو باعث تغییر مبلغ ثبت‌شده آن در پایان سال نمی‌شود.
اگر شرکت به‌جای طلب، ۱۰ هزار یورو بدهکار بود، مبلغ بدهی از ۵۰۰ میلیون به ۶۰۰ میلیون تومان می‌رسید و شرکت ۱۰۰ میلیون تومان زیان شناسایی می‌کرد.
تأثیر تورم بر اقلام پولی و غیرپولی
تورم باعث می‌شود قدرت خرید پول کمتر شود. به همین دلیل، نگه داشتن دارایی‌های پولی در شرایط تورمی می‌تواند باعث کاهش قدرت خرید شود.
برای مثال، اگر ۱۰۰ میلیون تومان پول داشته باشید و قیمت‌ها در طول سال ۲۵ درصد افزایش پیدا کنند، در پایان سال هنوز همان ۱۰۰ میلیون تومان را دارید؛ اما این مبلغ دیگر به اندازه ابتدای سال قدرت خرید ندارد. قدرت خرید آن تقریباً برابر با ۸۰ میلیون تومان ابتدای سال است.
در مقابل، کسی که بدهی پولی دارد، ممکن است از تورم سود ببرد؛ چون بدهی خود را با همان مبلغ اسمی، اما با پولی که قدرت خرید کمتری دارد، پرداخت می‌کند.
مطالعه بیشتر: مالیات بر تورم | راهی سریع برای محافظت از دارایی‌تان
مثال عددی
فرض کنید یک شرکت ابتدای سال ۱۰۰ میلیون تومان وجه نقد دارد و قیمت‌ها در طول سال ۲۵ درصد افزایش پیدا می‌کنند.
قدرت خرید ۱۰۰ میلیون تومان در پایان سال:
۱۰۰ ÷ ۱٫۲۵ = ۸۰ میلیون تومان
یعنی شرکت هنوز ۱۰۰ میلیون تومان پول دارد، اما قدرت خرید این مبلغ نسبت به ابتدای سال کمتر شده است.
آیا این تغییر در حسابداری ثبت می‌شود؟
کاهش قدرت خرید پول، یک اثر اقتصادی است و لزوماً به این معنی نیست که باید مبلغ حساب‌ها در صورت‌های مالی تغییر کند.
برای مثال، اگر شرکتی زمین یا موجودی کالا داشته باشد، مبلغ ثبت‌شده آن‌ها خودبه‌خود به اندازه تورم افزایش پیدا نمی‌کند. نحوه اندازه‌گیری این اقلام به استاندارد حسابداری مربوط به همان دارایی بستگی دارد.
در حسابداری تورمی، مجموع دارایی‌های پولی و بدهی‌های پولی شرکت اهمیت دارد. تفاوت این دو را موقعیت خالص پولی می‌گویند و از آن برای بررسی سود یا زیان ناشی از کاهش قدرت خرید پول استفاده می‌شود.
ثبت اقلام پولی و غیرپولی در نرم‌افزار حسابداری
تشخیص اقلام پولی و غیرپولی زمانی اهمیت دارد که اطلاعات حساب‌ها به‌درستی ثبت شده باشند. حساب‌هایی مانند دریافتنی‌ها، پرداختنی‌ها، سپرده‌ها، حساب‌های ارزی و پیش‌پرداخت‌ها باید به‌درستی ثبت شوند تا در پایان سال بتوان ماهیت آن‌ها را مشخص و در صورت نیاز، مبلغشان را با نرخ ارز محاسبه کرد.
نرم‌افزار حسابداری این کار را راحت‌تر می‌کند؛ چون اطلاعات و مانده حساب‌ها را در یک سیستم نگه می‌دارد و گزارش‌های مالی را بر اساس همین اطلاعات تهیه می‌کند.
اگر برای ثبت و مدیریت حساب‌های کسب‌وکار خود به نرم‌افزار حسابداری نیاز دارید، می‌توانید نرم‌افزار حسابداری کاوش فردا را بررسی کنید.
جمع‌بندی: اقلام پولی و غیرپولی را چطور تشخیص دهیم؟
برای تشخیص این دو گروه، ابتدا ببینید آیا شرکت قرار است مبلغ مشخصی پول دریافت یا پرداخت کند یا نه. اگر پاسخ مثبت باشد، قلم معمولاً پولی است. اگر شرکت قرار است کالا، خدمت یا خودِ دارایی را دریافت یا ارائه کند، قلم غیرپولی است.
همچنین جاری یا غیرجاری بودن و ارزی بودن حساب، به‌تنهایی ملاک تشخیص نیستند. این تفکیک مشخص می‌کند که یک قلم ارزی در پایان سال چگونه محاسبه شود و تغییر نرخ ارز چه اثری بر آن داشته باشد.
سوالات متداول درباره اقلام پولی و غیرپولی در حسابداری
در ادامه، به رایج‌ترین سؤالات درباره تفاوت اقلام پولی و غیرپولی و نحوه تشخیص هرکدام در حسابداری پاسخ می‌دهیم.
آیا سرمایه‌گذاری در سهام قلم پولی است یا غیرپولی؟
غیرپولی است. چون سرمایه‌گذاری در سهام، حق دریافت یک مبلغ ثابت و مشخص پول را ایجاد نمی‌کند.
آیا پیش‌پرداخت قلم پولی است؟
خیر. پیش‌پرداخت خرید کالا یا خدمت غیرپولی است؛ چون شرکت در مقابل پولی که پرداخت کرده، کالا یا خدمت دریافت می‌کند.
آیا پیش‌دریافت از مشتری قلم پولی است؟
معمولاً خیر. اگر شرکت در مقابل مبلغ دریافت‌شده باید کالا یا خدمت ارائه کند، این مورد غیرپولی است. اما اگر قرار باشد پول مشتری پس داده شود، ماهیت آن پولی خواهد بود.
آیا موجودی کالا قلم پولی است؟
خیر. موجودی کالا غیرپولی است؛ چون منفعت شرکت از فروش یا استفاده از خودِ کالا به دست می‌آید، نه از دریافت یک مبلغ ثابت پول.
آیا سپرده ودیعه اجاره قلم پولی است؟
بله، اگر مبلغ آن قابل‌استرداد و مشخص باشد. در این حالت شرکت در پایان قرارداد حق دریافت یک مبلغ مشخص پول را دارد.
آیا هر حساب ارزی قلم پولی است؟
خیر. ارزی بودن به‌تنهایی ملاک نیست. برای مثال، طلب یا بدهی ارزی پولی است، اما کالایی که با ارز خریداری شده، غیرپولی است.
تفاوت وجه نقد با دارایی پولی چیست؟
وجه نقد خودِ پول است. اما دارایی پولی فقط شامل وجه نقد نیست و مواردی مثل طلب شرکت از مشتری را هم شامل می‌شود؛ یعنی دارایی‌هایی که در آینده مبلغ مشخصی پول از آن‌ها دریافت می‌شود.
آیا ذخیره مزایای پایان خدمت قلم پولی است؟
بله، معمولاً. چون این تعهد در نهایت با پرداخت پول به کارکنان تسویه می‌شود؛ حتی اگر مبلغ دقیق آن از قبل مشخص نباشد.
در شرایط تورمی، نگهداری دارایی پولی باعث سود می‌شود یا زیان؟
معمولاً باعث کاهش قدرت خرید می‌شود. برای مثال، اگر مبلغ پول ثابت بماند اما قیمت‌ها افزایش پیدا کنند، با همان پول کالا و خدمات کمتری می‌توان خرید. در مقابل، بدهی پولی می‌تواند برای بدهکار اثر معکوس داشته باشد.
آیا اقلام پولی همان اقلام جاری هستند؟
خیر. جاری یا غیرجاری بودن به زمان دریافت یا پرداخت مربوط است، اما پولی یا غیرپولی بودن به ماهیت آن قلم مربوط می‌شود. برای مثال، موجودی کالا می‌تواند جاری باشد، اما غیرپولی است.
